DIODOS.info
Όνομα Χρήστη:

Κωδικός:


Lost Password?

Register now!
 

 

 

 

«Ο ψηφιακός κόσμος της Σαμσάρα»

προεκτάσεις της ταινίας «The Matrix» και «The Matrix reloaded»

 

 

 

Του Πυγμαλίωνα Καρατζά

 

Τα περιοδικά Time Magazine και Newsweek γράφουν: «Οι Αφοί Γουακόφσκι μελέτησαν μια πληθώρα θεμάτων και πηγών για να δημιουργήσουν αυτό το έργο, από την Βίβλο και τον Βουδδισμό, από τον William Gibson (οραματιστή του κυβερνοχώρου και των προεκτάσειων της εικονικής πραγματικότητας), στον Jack Kirby (γραφίστα, καλλιτέχνη κόμικς όπως ο Κάπτεν Αμέρικα), από ανώτερα μαθηματικά και cybernetics, σε ταινίες δράσης του Χονγκ Κονγκ και κινούμενα σχέδια της Ιαπωνίας». Ο αρθρογράφος David Edelstein παρατηρεί πως το έργο έχει εμφανείς αναφορές α)στον φουτουριστικό συγγραφέα Philip Dick, που είχε εκφράσει την παρανοϊκή διάσταση του εικονικού κόσμου και τις εφιαλτικές προεκτάσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης και β)στον φιλόσοφο Jean Baudrillard, ο οποίος μίλησε για την θόλωση της πραγματικότητας από τον ακραίο υλισμό και την καθήλωση της τεχνολογίας.

Μερικές από τις κεντρικές προεκτάσεις από τα δύο πρώτα μέρη είναι οι εξής:

1. Η αντίληψη της πραγματικότητας

 

Αυτό το θέμα έχει προσεγγιστεί παραδοσιακά από τις πνευματικές μας παραδόσεις και στην σύγχρονη εποχή από την επιστημολογία της συνειδητότητας. Ο David Chalmers- καθηγητής αυτού του κλάδου στο πανεπιστήμιο Tuscon- στο εκτενές άρθρο του «το matrix ως μεταφυσική» πραγματεύεται, πως η κεντρική θεωρία του έργου δεν είναι μια υπόθεση σκεπτικισμού ή επιστημονικής φαντασίας για το αν η πραγματικότητα που ζούμε είναι αληθινή ή εικονική, αλλά μας δείχνει πως πρόκειται για μια ρεαλιστική και επιστημονική υπόθεση της σύγχρονης μεταφυσικής. Aφορά τρία θεμελιώδη φιλοσοφικά, επιστημονικά και πνευματικά θέματα:

1. Την ίδια την φύση της πραγματικότητας: η υπόθεση αυτή υποδεικνύει πως η φύση είναι θεμελιωδώς υπολογίσιμη.

2. Την ίδια την φύση του νου μας: η υπόθεση αυτή υποδεικνύει πως τα γνωστικά συστήματά μας είναι ξεχωριστά από τις φυσικές διαδικασίες αλλά βρίσκονται σε συνεχή και άμεση αλληλεπίδραση με αυτές. Αυτό είναι γνωστό και ως το «σκληρό πρόβλημα» (hard problem) της σχέσης του εγκεφάλου με τον νου, που αφορά και την σχέση του νου με το σώμα, όπως μελετάται τις μέρες μας από την νευροψυχολογία και άλλες σχετικές επιστήμες.

3. Η δημιουργία του κόσμου: η υπόθεση αυτή υποδεικνύει πως ο φυσικός κόσμος έχει δημιουργηθεί από «όντα» (π.χ. ο Θεός) έξω από την φυσική διάσταση αυτού του χώρο-χρόνου που εμείς ζούμε.

Αυτά, όπως καταλαβαίνουμε, είναι πολύπλοκα και δύσκολα θέματα, για τα οποία ακόμα και οι ειδικοί δεν έχουν καταλήξει και που σίγουρα πηγαίνουν πέρα από τον στόχο των δημιουργών μίας ταινίας. Αυτό φαίνεται και στην απάντηση που δίνουν οι Αφοί Γουακόφσκι σε σχετικό ερώτημα: «Πιστεύουμε πως ένα καλό μυθιστόρημα πρέπει τουλάχιστον να προσπαθεί να αγγίξει τα μεγάλα αυτά μεταφυσικά ερωτήματα. Μία από τις ιδέες που είχαμε συζητήσει μεταξύ μας στην σύλληψη της ιστορίας, ήταν η πεποίθησή μας πως η φιλοσοφία, η επιστήμη και η θρησκεία, προσπαθούν να συμφιλιώσουν και να ενοποιήσουν τον φυσικό κόσμο με τον κόσμο που αντιλαμβανόμαστε με την διάνοιά μας».

2. Χριστιανικά και Βουδιστικά στοιχεία.

 

Οι Flannery-Daily & Wagner πραγματεύονται αναλυτικά στο άρθρο «Christianity and Buddhism in the Matrix», πως υπάρχουν κεντρικά στοιχεία στο έργο που έχουν άμεση αναφορά στις δύο αυτές πνευματικές παραδόσεις. Εξηγούν: «εξετάζοντας τις δύο αυτές παραδόσεις σε σχέση με το έργο γίνεται φανερό, πως το παράδειγμα που θέλησαν οι δημιουργοί να δώσουν είναι στον πυρήνα του το πρόβλημα της μη-συνειδητής ζωής μέσα σε έναν ονειρικό-ψευδαισθητικό κόσμο, το οποίο λύνεται με την αφύπνιση στην γνώση-σοφία και την φώτιση/ ανώτερη συνειδητότητα. Με το να συγχωνέψουν τις δύο αυτές προαιώνιες πνευματικές διδασκαλίες μαζί με ένα τεχνολογικό όραμα, το οποίο θα μπορούσε να είναι ταυτόχρονα απελευθερωτικό αλλά και πιθανά καταστροφικό, προκαλούν το κοινό να αναρωτηθεί πάνω στην φύση της πραγματικότητας όπως την γνωρίζουμε».

Το Matrix εξ αρχής ορίζεται ως η «φυλακή του μυαλού μας». Οι δημιουργοί ορίζουν την Βουδιστική έννοια της Σαμσάρα με μια αντίστοιχη ψηφιακή ορολογία: «πρόκειται για ένα κατασκεύασμα εξάρτησης φτιαγμένο από τις αλληλένδετες ψηφιακές προβολές του νοητικού εαυτού εκατομμυρίων ανθρώπων οι οποίοι δεν είναι συνειδητοί της ψευδαισθητικής φύσης της πραγματικότητας, μέσα στην οποία ζουν και εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από το σκληρό λογισμικό, το οποίο είναι συνδεδεμένο με το αληθινό τους σώμα καθώς και με ένα προηγμένο μαλακό λογισμικό (προγραμματισμό), που έχει δημιουργηθεί από τις ‘μηχανές’ (την ανεξαρτητοποιημένη Τεχνική Νοημοσύνη)». Άμεση επέκταση του παραπάνω ορισμού είναι η υπόθεση πως η πραγματικότητα, όπως την αντιλαμβανόμαστε αυτή την στιγμή, βασίζεται σε αισθητηριακές εμπειρίες, στην άγνοια και στις επιθυμίες, οι οποίες κρατούν τον άνθρωπο φυλακισμένο μέχρι να καταφέρει να αναγνωρίσει την ψευδή φύση αυτής της πραγματικότητας και να απελευθερωθεί από την λανθασμένη αίσθηση ταύτισης με το εγώ. Ο καρμικός κύκλος εκφράζεται στο έργο με την ενδυνάμωση των προβολών των ανθρώπων εντός του συστήματος, λόγω της επιθυμίας τους να πιστέψουν πως αυτό που αντιλαμβάνονται ως αληθινό είναι πράγματι αληθινό και μέσα από αυτή την ανθρώπινη «αδυναμία» ανακυκλώνουν την άγνοιά τους και δεν μπορούν να ελευθερωθούν από αυτή.

Ο James Ford- καθηγητής θρησκειολογίας- σε ένα άρθρο για τα Βουδιστικά στοιχεία στην ταινία, παρατηρεί πως το έργο έχει πάρει στοιχεία από τις παραδόσεις Θεραβάντα και Μαχαγιάνα. Μια ιδέα από την Θεραβάντα είναι το «άρχατ» (archat), πως δηλαδή η φώτιση έρχεται μόνο ύστερα από ατομική προσπάθεια. Χαρακτηριστικά στο πρώτο μέρος ο Μορφέας λέει στον Νίο «προσπαθώ να σε μάθω να ελευθερώσεις τον νου σου, αλλά μπορώ μόνο να σου δείξω την πόρτα, εσύ είσαι αυτός που πρέπει να την διαβείς» και σε ένα άλλο σημείο «καθώς θα προχωράς στην διαδικασία της αφύπνισης, θα συνειδητοποιήσεις πως άλλο το να γνωρίζεις σχετικά με το δρόμο (της πραγμάτωσης) και άλλο να τον περπατήσεις ο ίδιος.» Μια ιδέα από την Μαχαγιάνα είναι ο «μποντισάττβα» (bodhisattva), πως δηλαδή ορισμένα άτομα που έχουν πραγματώσει τα πρώτα στάδια της φώτισης, επιλέγουν να μην συνεχίσουν το άκρως μοναχικό αυτό μονοπάτι, αλλά να επιστρέψουν στα επίγεια με μόνο σκοπό να βοηθήσουν τους ανθρώπους προς την φώτιση. Τα μέλη του πληρώματος του Μορφέα, και ειδικά αυτός ως καθοδηγητής, εκφράζουν την επιτομή αυτής της συμπόνιας και της θυσίας της ατομικότητας μπροστά στην συλλογική λύτρωση.

 

3. Η ελεύθερη βούληση, η θεωρία της αιτιότητας (causality), η          ψευδαίσθηση του ελέγχου και της επιλογής

 

Στο δεύτερο μέρος υπάρχουν δύο βασικές σκηνές, στις οποίες αποκαλύπτονται περισσότερα στοιχεία του κεντρικού ερωτήματος «τι είναι και πως λειτουργεί το matrix;»: Στην συνάντηση του Νίο με την προφήτη και με τον «αρχιτέκτονα» (τον προγραμματιστή του matrix) αναφέρονται επιγραμματικά τα εξής:

1. Το θέμα της επιλογής: ήδη γνωρίζουμε ποια επιλογή ή απόφαση θα πάρουμε και στην ουσία αυτό που ψάχνουμε είναι να μάθουμε το γιατί! Σε αυτό το θέμα μας δείχνει επίσης, πως το συναίσθημα υπερισχύει της λογικής και ο πρωταγωνιστής επιστρέφει να σώσει την αγαπημένη του αντί να συγχωνευθεί με την «πηγή», με την πίστη-ελπίδα πως αυτά που του είπε ο αρχιτέκτονας περί αφανισμού της ανθρωπότητας θα καταφέρουν να τα αντιμετωπίσουν με τον ανθρώπινο αγώνα τους και τις υπερφυσικές ικανότητες του εκλεκτού.

2. Ο καρμικός κύκλος της ζωής ισχύει και για το ίδιο το matrix.

3. Ακόμα και η προφήτης είναι προγραμματισμένη από τις μηχανές και επομένως είναι μέρος του συστήματος ή άλλο ένα «είδος ελέγχου». Επομένως δεν είναι όλα τα «προγράμματα» ενάντια στο ελεύθερο πνεύμα του ανθρώπου, αλλά πρέπει αυτός να χρησιμοποιήσει την κρίση του και να τα ξεχωρίσει.

4. Όταν ο δημιουργός του matrix είδε να αποτυγχάνει το τέλεια ορθολογικό του πρόγραμμα πρόσθεσε ένα «διαισθητικό πρόγραμμα», φτιαγμένο για την εξερεύνηση της ανθρώπινης ψυχής, που το ονομάζει η θηλυκή πλευρά του matrix. Εδώ είναι και η μοναδική αναφορά στην ανθρώπινη ψυχή και σε λεπτοφυείς διαστάσεις, πέραν των υπολογίσιμων και απτών.

5. Η ψευδαίσθηση του ελέγχου των γεγονότων της ζωής και των λειτουργιών του κόσμου.

6. Ο σκοπός της ζωής, το «γιατί είμαστε εδώ»; Στο έργο οι χαρακτήρες ανακαλύπτουν όλο και περισσότερο τον πραγματικό τους εαυτό (με την έννοια του βαθύτερου σκοπού για τον οποίο βρίσκονται εδώ), αλλά η αίσθηση του εαυτού με την είσοδο στον «πραγματικό κόσμο» δεν χάνεται τελείως. Εδώ φαίνεται και η παρατήρηση της σύγχρονης πνευματικότητας που λέει πως η προσωπικότητα (το εγώ) δεν είναι κάτι το οποίο παλεύουμε να χάσουμε, αλλά μέρος του βαθύτερου εαυτού που απλά μεταμορφώνεται και ωριμάζει.

7. Η συνειδητοποίηση του ρόλου και του λόγου λειτουργίας των γεγονότων και της ατομικότητας. Όσο περισσότερο ανακαλύπτουμε αυτό, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχουμε να αποφύγουμε τον αφανισμό μας.

 

4. Πρωτοποριακές τεχνικές κινηματογράφησης.

Μερικά από τα στοιχεία που παρατηρούμε είναι τα εξής:

1. Η αργή κίνηση και ο συνδυασμός της με πολύ γρήγορη κίνηση και πάγωμα, όλα μαζί σε μία σκηνή: δείχνουν την αυξημένη επίγνωση όλων των αισθήσεων στιγμή προς στιγμή, σε τέτοιο βαθμό που αλλάζει την αντίληψή μας για το πέρασμα του χρόνου, το επιμηκύνει, το διευρύνει.

2. Πολλαπλές γωνίες λήψης: δείχνουν το ίδιο γεγονός από άλλη οπτική γωνία και επίσης αυτό που συμβαίνει είναι να διευρύνουν και πάλι τον χρόνο του βιώματος πέραν του κανονικού συνηθισμένου χρόνου. Οι σκηνές που έχουν βελτιωθεί ψηφιακά έχουν εκπληκτικές κινήσεις της κάμερας σε απίθανα σημεία και ταχύτητες.

3. Ροή εικόνων (sequence). Είναι εμφανής η επιρροή τους από τα κόμικς. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ακριβές αντίγραφο του «storyboard».

4. Οι σκηνές δράσεις είναι προσχεδιασμένες στην λεπτομέρεια από την προ-παραγωγή και έχουν εμφανή επίδραση στο τελικό αποτέλεσμα. Οι κάμερες βρίσκονται ακριβώς στα σημεία όπου θα πέσει το κάθε τι. Το αποτέλεσμα είναι μεγαλύτερος βαθμός τελειότητας λήψης και απεικόνισης των σκηνών.

Πρόκειται για μια ταινία, που χρησιμοποιεί ό,τι πιο προχωρημένο στην τεχνολογία των υπολογιστών, με πρωτοποριακές καινοτομίες. Το ενδιαφέρον και κάπως αντιφατικό σημείο εδώ είναι, πως πρόκειται για μια ταινία όπου οι δημιουργοί της σκόπιμα χρησιμοποιούν την ίδια τεχνολογία την οποία κριτικάρουν μέσα στο έργο, ως πιθανά καταστροφική για την ανθρωπότητα. Χαρακτηριστικά οι Αδελφοί Γουακόφσκι αναγνωρίζουν σε σχετική ερώτηση συνέντευξης: «είναι ειρωνικό πως ο Μορφέας και το πλήρωμά του εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από την τεχνολογία και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, που είναι εν τέλει το κακό ενάντια στο οποίο πολεμούν και αντιστέκονται.» Όπως έχουν παρατηρήσει πολλοί θεωρητικοί του μεταμοντερνισμού, η ειρωνεία είναι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του και ο καλλιτέχνης απλά έχει να διαλέξει στο αν θα την χρησιμοποιήσει συνειδητά, για να αφυπνίσει τον κόσμο προς τις λεπτότερες αποχρώσεις, που παίρνει μέσα στην ζωή μας χωρίς καν οι ίδιοι να το γνωρίζουμε ή παραμένει να την χρησιμοποιεί ασυνείδητα.

 

5. Πολεμικές τέχνες.

Παρατηρούμε πως οι διαμάχες με όλα τα είδη των πολεμικών τεχνών είναι μια χορογραφία! Είναι γνωστό πως ιστορικά οι πολεμικές τέχνες όπως διδάχτηκαν στο περιβόητο μοναστήρι του Σαολίν παρέμειναν ζωντανές μέσα από την όπερα του Πεκίνου, τα χρόνια που οι δάσκαλοι εκδιώχθηκαν από το κράτος. Οι πολεμικές τέχνες, όπως εξελίχθηκαν στον κινηματογράφο της Κίνας και του Χονγκ Κονγκ, ήταν μια συνέχεια αυτών των δύο παραδόσεων της κινεζικής κουλτούρας. Όπως και στις κλασσικές ασιατικές πολεμικές ταινίες (από τις οποίες έχουν εμπνευστεί και οι Αφοί Γουακόφσκι), οι πολεμικές τέχνες είναι ένας τρόπος αυτοάμυνας αλλά ταυτόχρονα και αυτογνωσίας. Ο κινέζος προστάτης της προφήτιδος στο δεύτερο μέρος μάχεται με τον Νίο ,πριν τον αφήσει να την δει, λέγοντάς του στο τέλος πως «γνωρίζεις πραγματικά κάποιον μόνο όταν έχεις παλέψει μαζί του». Ο Ταοϊσμός και εγχειρίδια-μανιφέστα πάνω στις πολεμικές τέχνες, όπως αυτό του Bruce Lee ,δείχνουν πως δεν πρόκειται καθόλου για ένα επιθετικό μέσο αλλά για έναν τρόπο αυτό-έκφρασης, πειθαρχίας και άσκησης του σώματος, του νου και του πνεύματος με έντονη ηθική διάσταση.

 

6. Τεχνολογία και δημιουργική εξέλιξη.

Πριν συζητήσουν καν τους ρόλους οι σκηνοθέτες ζήτησαν από τους πρωταγωνιστές να διαβάσουν μερικά βιβλία για να μπουν στο πνεύμα της ταινίας. Ένα από αυτά είναι το «Out of Control: The New Biology of Machines, Social Systems, and the Economic World» του Kevin Kelly (συντάκτη του γνωστού τεχνολογικού περιοδικού «Wired») και έχει ως κεντρικό θέμα την εξέλιξη (evolution), είτε αυτή είναι βιολογική είτε τεχνολογική, γνωστική ή άλλη. Αυτό στο οποίο  ο Kelly εστιάζει την προσοχή μας είναι, πως σε όλα τα είδη εξέλιξης (και όχι μόνο της τεχνολογίας) όσο περισσότερο προχωρά, έχει ως αποτέλεσμα αναπόφευκτα ο σχεδιαστής-δημιουργός να έχει όλο και λιγότερο έλεγχο πάνω σε αυτό που σχεδιάζει-δημιουργεί. Η εξαιρετική ανάλυση του Kelly μας δείχνει κάτι που οι θεωρίες της εξέλιξης έχουν παραβλέψει: η κατανόηση του τι σημαίνει βαθύτερα να είμαστε άνθρωποι, θα ωριμάσει όλο και περισσότερο, όσο μαθαίνουμε για τις βαθύτερες δομές της εξέλιξης των βιολογικών, τεχνολογικών, και πολιτισμικών συστημάτων. Αυτό που αφήνει απ’ έξω ο Kelly είναι την εσωτερική εξέλιξη της συνειδητότητας (πνευματική), που είναι εν τέλει και αυτή η μυστηριώδης και κατά μεγάλο βαθμό άγνωστη διάσταση του ανθρώπου που μπορεί να συμπεριλάβει, να ενσωματώσει και ενοποιήσει όλα τα υπόλοιπα μαζί. Στο δεύτερο μέρος η προφήτης λέει στον Νίο, πως ο μόνος τρόπος για να έρθει το μέλλον (η εξέλιξη αντί για τον αφανισμό), είναι οι άνθρωποι σε συνεργασία με τις μηχανές. Επίσης στην συζήτηση μεταξύ του συμβούλου του Ζίον και του Νίο κοιτώντας το megastructure μέσα στο οποίο έχουν οχυρωθεί παρατηρούν το εξής: «είναι αναμφισβήτητο πως χρειαζόμαστε τις μηχανές όσο μας χρειάζονται και αυτές».

 

Επίλογος

Στις 5.11 είναι η πρεμιέρα του τρίτου και τελευταίου μέρους της τριλογίας. Όπως και να εξελιχθεί το τέλος του έργου, ότι καινούργιο κι αν έχουν καταφέρει οι δημιουργοί, το matrix έχει γράψει ιστορία στον κινηματογράφο. Ο καθηγητής θρησκειολογίας και πολιτικής θεωρίας του Harvard και του Princeton, Cornel West, τον οποίο οι Αφοί Γουακόφσκι θέλησαν να τιμήσουν για το έργο του και τον κάλεσαν να παίξει έναν μικρό ρόλο στο έργο, λέει τα εξής: «Ήταν μια εκπληκτική εμπειρία! Κάναμε τα γυρίσματα από τις 6.30 το πρωί ως αργά το απόγευμα και ύστερα καθόμασταν σε ένα εστιατόριο και είχαμε φιλοσοφικές συζητήσεις. Μελετούν με πάθος λογοτεχνικά έπη, ποίηση, φιλοσοφία και γενικότερα διαβάζουν τα πάντα. Συζητήσαμε για Όμηρο και Καζαντζάκη μέχρι Σοπενχάουερ και Γουίλιαμ Τζέιμς. Εντυπωσιάστηκα από την καθαρότητα της διάνοιάς τους και το πάθος τους για ιδέες. Γνωρίζουν περισσότερα για τον Έρμαν Έσσε, από ότι πολλοί Γερμανοί λόγιοι. Πρόκειται για ένα έργο που εμπεριέχει και δουλεύει σε πολλά επίπεδα, κάποιος φεύγει από την αίθουσα παίρνοντας ένα, άλλος δέκα και άλλος πενήντα». 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 
Powered by © e4U e4u.gr 1997-2008