DIODOS.info
Όνομα Χρήστη:

Κωδικός:


Lost Password?

Register now!
 

 

 

 

 

Κ Α Π Ν Ι Σ Μ Α

 

Συνήθεια  -  έξη  - υποκατάστατο.

 

Δυνατότητες απεξάρτησης;

 

 


Θα μπορούσε κανείς να ξεκινήσει από τις αυτονόητες παραδοχές. Είναι απόλυτα αποδεκτό στην ιατρική επιστήμη και δεν μπορεί να αμφισβητηθεί – όσο και αν ορισμένοι το επιχειρούν – πως το κάπνισμα οδηγεί κατά ένα συντριπτικά μεγάλο ποσοστό σε σημαντικές βλάβες της υγείας μας (ισχαιμικές καρδιοπάθειες, καρκίνο πνευμόνων, βρογχίτιδα) που με τη σειρά τους είναι ικανές να μας στερήσουν και τη ίδια μας τη ζωή.

Το κάπνισμα είναι λοιπόν ένας από τους βασικούς παράγοντες που συμβάλλουν στη θνησιμότητα του πληθυσμού. Αυτή είναι μια αρχική παραδοχή που πρέπει να κάνουμε αν θέλουμε να ασχοληθούμε σοβαρά με το πρόβλημα.

Η πρώτη επαφή

 

Ποιος είναι άραγε ο λόγος, που, ενώ έχουμε σήμερα και την πληροφόρηση και τη γνώση γύρω από τις βλαπτικές συνέπειες του καπνίσματος στην υγεία μας, οδηγούμαστε, ωστόσο, στην πρώτη επαφή με το κάπνισμα και πιθανόν στον επακόλουθο εθισμό, την έξη, την εξάρτηση απ’ αυτό;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοσήμαντη, γιατί το κάπνισμα αποτελεί μια σύνθετη συμπεριφορά. Έτσι, το να αρχίσει κανείς να καπνίζει, να έχει την πρώτη του επαφή με τον καπνό, οφείλεται σε πολλούς παράγοντες.

Στατιστικά – και πάντα με την δυνατότητα αποκλίσεων – το κάπνισμα ξεκινάει στην φάση της εφηβείας. Ο έφηβος, που χαρακτηρίζεται από μια διάθεση ανατροπής, επαναστατικότητας, απελευθέρωσης, οδηγείται στο κάπνισμα για να δείξει στον κόσμο των ενήλικων ότι κι αυτός «μεγάλωσε» και ακολουθεί μια συνήθεια δική τους ή για να αντιδράσει σε ένα αυστηρό και αυταρχικό οικογενειακό πλαίσιο που αισθάνεται να τον καταπιέζει. Το κάνει ακόμη για να εναρμονιστεί με την «παρέα» των συνομηλίκων του, να ενταχθεί στην ομάδα, μια ανάγκη που στη φάση της εφηβείας βιώνεται ιδιαίτερα έντονα.

Όμως, ανεξάρτητα από το χρόνο που κανείς θα επιλέξει για να έρθει σε επαφή με ένα τσιγάρο, το κάπνισμα μπορεί να ξεκινήσει και από μια διάθεση μίμησης της συμπεριφοράς άλλων ατόμων που βρίσκονται σε ομάδες στις οποίες συμμετέχουμε, όπως οι γονείς ή τα αδέλφια (οικογένεια), ο δάσκαλος (σχολείο), ή και προσώπων που προβάλλονται ως πρότυπα – ή εμείς τα εκλαμβάνουμε ως τέτοια - από τα ΜΜΕ. Ακόμα, είναι πιθανό να αρχίσει κανείς να καπνίζει απλά και μόνο γιατί το τσιγάρο είναι ευρύτατα διαθέσιμο.

Η συνέχιση και η εξάρτηση

 

Η εξακολούθηση του καπνίσματος, η εξάρτηση, είναι μια διαδικασία πολύπλοκη. Από όσους ανθρώπους δοκιμάσουν το τσιγάρο, δεν θα γίνουν όλοι συστηματικοί καπνιστές. Θα πρέπει να συνηγορήσουν διαφορετικοί παράγοντες για μια τέτοια εξέλιξη.

Ο πρώτος παράγοντας είναι ο ίδιος ο εθισμός στη νικοτίνη, τον οποίο προκαλεί ο καπνός. Είναι το καθαρώς φαρμακολογικό του αποτέλεσμα. Αυτό συνδυάζεται και με την ψυχολογική εξάρτηση από τον καπνό. Και τα δύο απαιτούν όμως χρόνο και επανάληψη.

Το κάπνισμα παράγει όμως και άμεσα αποτελέσματα. Δημιουργεί μια αίσθηση αυξημένης ενεργητικότητας και παράλληλα την «ψευδαίσθηση» της ελάττωσης του στρες, του άγχους, της έντασης ή ακόμα και της μοναξιάς. Έρχεται αρωγός μας στην προσπάθεια να βιώσουμε και να αντιμετωπίσουμε τα αρνητικά μας συναισθήματα.

Το κάπνισμα έχει και μια «μηχανική» πλευρά. Είναι η ιεροτελεστία των κινήσεων που συνδέονται μ’ αυτό (άνοιγμα πακέτου, χτύπημα του τσιγάρου, στρίψιμο του τσιγάρου, κινήσεις του στόματος και των χεριών). Και αποδεικνύεται πως όσο αυτή η πλευρά της εξάρτησης είναι «μηχανική», τόσο η εξάρτηση παραμένει ισχυρή. Υπάρχει εμπειρία ανθρώπων που κατόρθωσαν να κόψουν το κάπνισμα «παρατηρώντας» το. Προσπάθησαν δηλαδή να συνειδητοποιήσουν τη «μηχανική» του πλευρά, το πότε έκαναν την κίνηση ν’ ανάψουν τσιγάρο. Μπορεί να ήταν η στιγμή μιας δύσκολης πρώτης επικοινωνίας με άλλους ανθρώπους ή ένα καινούριο περιβάλλον, μια στιγμή που δυσκολεύονταν να εκφραστούν και το τσιγάρο τότε γινόταν μια εύκολη διέξοδος, μια καταφυγή. Αντί λοιπόν να αντισταθούν στη επιθυμία, επέλεξαν να την βιώσουν συνειδητά και έτσι να της αφαιρέσουν τον αυτοματισμό της. Αυτό τους επέτρεψε να πολεμήσουν έναν από τους παράγοντες που συντελούν στην έξη.

Τέλος, ένας ακόμα παράγοντας που συχνά μας εμποδίζει να διακόψουμε το κάπνισμα είναι και ο «φόβος» της στέρησής του. Η ελάττωση ή η παύση της χρήσης του καπνού, εφόσον αυτός δημιουργεί εθισμό, έχει ως επακόλουθο στερητικό σύνδρομο που εκδηλώνεται μέσα σε 24 ώρες από την απότομη αλλαγή στη συνήθεια του καπνίσματος και με τουλάχιστον τέσσερα από τα παρακάτω συμπτώματα: σφοδρή επιθυμία για καπνό, άγχος, ευερεθιστικότητα, δυσχέρεια συγκέντρωσης, κεφαλαλγία, ανησυχία, γαστρεντερικές διαταραχές.

           

Η απεξάρτηση

Κάποιες μέθοδοι με καλά αποτελέσματα

 

Ποιο θα ήταν ένα ισχυρό κίνητρο για κάποιον εθισμένο καπνιστή που θα τον οδηγούσε ίσως στην απεξάρτηση; Η απειλή των επιπτώσεων; Έχει αναλωθεί ατέλειωτος χρόνος σε συζητήσεις, σε επιστημονικά συνέδρια και ανακοινώσεις, σε «κηρύγματα», σε εκστρατείες αντικαπνιστικές, για να περιγραφούν οι αποδεδειγμένα σοβαρές επιπτώσεις του καπνίσματος στην ανθρώπινη υγεία. Τα εκατομμύρια των καπνιστών όμως αλλά και τα κέρδη των καπνοβιομηχανιών παραμένουν σ’ όλο τον κόσμο,. Οι εξαρτήσεις εξυπηρετούν προφανώς πολλούς.

Γι’ αυτό, σε ένα πρώτο επίπεδο, θα ήταν χρήσιμο ίσως να επισημανθούν τα οφέλη που θα προέκυπταν αν κανείς κατόρθωνε να απαλλαγεί από τη συνήθεια. Συστηματικές επιστημονικές έρευνες έχουν αποδείξει ότι αυτά τα οφέλη αρχίζουν από τα πρώτα κιόλας λεπτά. Είκοσι λεπτά μετά το τελευταίο τσιγάρο η πίεση του αίματος και ο σφυγμός επανέρχονται στα κανονικά τους επίπεδα. Έπειτα από οκτώ ώρες οι ποσότητες νικοτίνης στο αίμα περιορίζονται στο μισό και τα επίπεδα οξυγόνου επανέρχονται στο φυσιολογικό. Μετά από δύο ημέρες, ο οργανισμός έχει αποβάλλει τη νικοτίνη με αποτέλεσμα τη βελτίωση των αισθήσεων της γεύσης και της όσφρησης. Μέσα σε δύο εβδομάδες από τη διακοπή του καπνίσματος, το κυκλοφορικό σύστημα παρουσιάζει αισθητή ανάκαμψη. Μετά την πενταετία από τη διακοπή ένας καπνιστής έχει 50% μειωμένη πιθανότητα να πάθει έμφραγμα απ’ ότι ένας που εξακολουθεί να καπνίζει. Δέκα χρόνια μετά, ο κίνδυνος για καρκίνο των πνευμόνων επίσης μειώνεται στο μισό, σε σύγκριση με κάποιον που εξακολουθεί το κάπνισμα.

Υπάρχουν καπνιστές που, με μόνη τη δύναμη της θέλησής τους, αποχωρίστηκαν το τελευταίο τους τσιγάρο και πέταξαν το τελευταίο πακέτο με μια κίνηση. Για πολλούς άλλους όμως η απεξάρτηση παραμένει μια εξαιρετικά δύσκολη και επίπονη διαδικασία. Και εδώ θα μπορούσαν να δοκιμαστούν διάφορες μέθοδοι όχι πάντα όμως πλήρως αποτελεσματικές:

α) Τα υποκατάστατα. Η θεραπεία εδώ γίνεται με υποκατάστατο νικοτίνης σε διάφορες μορφές (αυτοκόλλητο, τσίχλα, εισπνοή με ρινικό σπρέι). Η μέθοδος αυτή έχει το θετικό ότι η νικοτίνη, η ουσία που οδηγεί στον εθισμό, διοχετεύεται στον οργανισμό χωρίς τα άλλα δηλητηριώδη συστατικά (πχ. πίσσα) που υπάρχουν στο τσιγάρο. Η νικοτίνη, που δεν προκαλεί τόσο σοβαρά προβλήματα στην υγεία από μόνη της, αποτελεί όμως το εθιστικό υλικό στο τσιγάρο. Όταν στη συνήθεια του καπνίσματος παρεμβληθεί η θεραπεία με το υποκατάστατό της, η συχνότητά της, η ανάγκη για την επανάληψη, μπορεί να ελαττωθεί.

β) Οι εναλλακτικές μέθοδοι. Εδώ εντάσσονται θεραπείες όπως ο βελονισμός, τα λέιζερ, η ύπνωση. Έχει μετρηθεί το κόστος των «θεραπειών» αυτών. Είναι περίπου το ίδιο με τα χρήματα που θα ξοδέψει ένας καπνιστής που καταναλώνει ένα πακέτο τσιγάρων ημερησίως. Άρα, η επιλογή μιας από τις μεθόδους αυτές έχει τόσο μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας όσο εντονότερη και πιο δυνατή είναι η επιθυμία του εθισμένου καπνιστή να κόψει το κάπνισμα.

 

Η απόφαση για τη διακοπή. Οι παράγοντες που την επηρεάζουν

 

Η απόφαση για τη διακοπή δεν είναι, όπως πιθανόν πολλοί πιστεύουν, μια καθαρά προσωπική υπόθεση. Ακόμα και αν το άτομο έχει πεισθεί ότι η έξη του είναι βλαπτική για την υγεία του και μπορεί να του προκαλέσει προβλήματα ικανά να του στερήσουν ίσως και την ίδια του τη ζωή, ακόμα και τότε η απόφαση για την παύση του καπνίσματος δεν εξαρτάται μόνον από τη δική του βούληση.

Είναι αποδεκτό και στην επιστήμη της ψυχολογίας ότι τέτοιες αποφάσεις απεξάρτησης επηρεάζονται, θετικά ή και αρνητικά, από ορισμένους εξωγενείς, ανεξάρτητους δηλαδή από την ατομική απόφαση του εξαρτημένου, παράγοντες. Ενδεικτικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε την ύπαρξη κινήτρων για προστασία της υγείας που έχουν σχέση βέβαια και με μια αντικαπνιστική πολιτική, την ύπαρξη υποστήριξης από το περιβάλλον, κατά κύριο λόγο το οικογενειακό, αλλά και το επαγγελματικό ή το φιλικό, την ύπαρξη στο στενό οικογενειακό περιβάλλον άλλων ανθρώπων που έκοψαν το κάπνισμα.

 

Η υποτροπή

 

Ακόμα και αν ένα άτομο κατορθώσει να διακόψει το κάπνισμα, αυτό μπορεί να είναι μόνο προσωρινό. Υπάρχει εδώ, όπως και σε κάθε ουσία που δημιουργεί εξάρτηση, το ζήτημα της υποτροπής.

Από ποιους παράγοντες εξαρτάται όμως το αν ένας καπνιστής που μπόρεσε κατ’ αρχήν να διακόψει το κάπνισμα υποτροπιάσει; Ο κύριος παράγοντας που θα παίξει καθοριστικό ρόλο σ’ αυτό είναι το επίπεδο της εξάρτησης. Αυτό το επίπεδο μπορεί να εκτιμηθεί και να μετρηθεί μέσα από ειδικά τεστ-ερωτηματολόγια. Το πιο γνωστό είναι το τεστ του Fagerstom. Εδώ ο καπνιστής καλείται να απαντήσει σε ερωτήσεις που αφορούν

-          στο χρόνο που μεσολαβεί από την πρώτη του αφύπνιση μέχρι το πρώτο τσιγάρο.

-          στο πόσο δυσκολεύεται να απέχει από το κάπνισμα όταν βρίσκεται σε χώρους όπου αυτό απαγορεύεται.

-          στο ποιο απ’ όλα τα τσιγάρα που καπνίζει κατά τη διάρκεια μιας μέρας δεν θα ήθελε σε καμιά περίπτωση να στερηθεί.

-          στον αριθμό των τσιγάρων που καπνίζει ημερησίως.

-          στην κατανομή των τσιγάρων που καπνίζει μέσα στην ημέρα (αν δηλαδή είναι περισσότερα κατά τις πρωινές ώρες από ό,τι αργότερα μέσα στην ημέρα)

-          στο αν θα κάπνιζε ακόμα και αν ήταν άρρωστος και παρέμενε στο κρεβάτι το μεγαλύτερο διάστημα της ημέρας.

Οι απαντήσεις στο παραπάνω ερωτηματολόγιο βαθμολογούνται ώστε να αξιολογηθούν και να εκτιμηθεί ο βαθμός εξάρτησης.

Ένα συνολικό αποτέλεσμα κάτω του 5 δηλώνει ήπια εξάρτηση, 5-6 μέτρια, πάνω από 7 έως 9 σοβαρή και 10 βαριά εξάρτηση.

 

Ποιο ρόλο παίζουν οι αντιλήψεις του ίδιου του ατόμου

 σχετικά με το κάπνισμα;

 

Η επιστήμη της ψυχολογίας έχει αναπτύξει διάφορα μοντέλα που έχουν στόχο να εξηγήσουν ποιοι είναι εκείνοι οι παράγοντες που επηρεάζουν τη συμπεριφορά ενός ατόμου σε σχέση με θέματα που αφορούν την πρόληψη ασθενειών. Ένα τέτοιο μοντέλο είναι το Μοντέλο Πεποιθήσεων για την Υγεία. Με βάση αυτό το μοντέλο οι παράγοντες που συνδιαμορφώνουν την ατομική μας συμπεριφορά στο θέμα αυτό είναι:

- Η υποκειμενική μας αντίληψη για την πιθανότητα προσβολής από μια νόσο. Παρά το ότι ο καπνιστής έχει επαρκή πληροφόρηση για τους κινδύνους που απειλούν την υγεία του, τη βλέπει άλλωστε σε κάθε πακέτο όπου διαβάζει την αντίστοιχη προειδοποίηση του Υπουργείου Υγείας αλλά και τη βλέπει και σε κάθε διαφήμιση, ίσως να πιστεύει πως οι πιθανότητες να προσβληθεί ο ίδιος από έναν καρκίνο του πνεύμονα για παράδειγμα είναι ελάχιστες ή και μηδενικές γιατί «μέσα σε τόσες χιλιάδες καπνιστές δεν κινδυνεύω πιο πολύ απ’ ότι οι άλλοι με βάση το νόμο των πιθανοτήτων».

 - Η υποκειμενική μας αντίληψη για τη σοβαρότητα μιας νόσου. Ο καπνιστής υποτιμάει τη σοβαρότητα των προβλημάτων που μπορεί να προκαλέσει το κάπνισμα (βρογχίτιδα, ισχαιμική καρδιοπάθεια), πιστεύει πως δεν είναι αρκετά σοβαρά – γι αυτό και μέσα σ’ αυτά δεν περιλαμβάνει τον καρκίνο των πνευμόνων – και ότι μπορεί να τα αντιμετωπίσει ιατρικά. Θεωρεί ακόμα ότι οι ψυχολογικές και κοινωνικές τους επιπτώσεις δεν είναι τόσο δυσμενείς γι’ αυτόν. Βλέπει πως τα «εμπόδια» και οι δυσκολίες που θα προκύψουν στην προσπάθεια διακοπής του καπνίσματος είναι πολύ μεγαλύτερα από το όφελος που θα έχει ακολουθώντας μια προληπτική συμπεριφορά προστασίας της υγείας του από νοσήματα που εκείνος, στη δική του υποκειμενική εικόνα της πραγματικότητας, θεωρεί όχι και τόσο σοβαρά και πάντως αντιμετωπίσιμα.

 - Η αντίληψή μας ότι η υγεία μας απειλείται καθημερινά από πολύ σοβαρότερους – όπως εμείς θεωρούμε – επιβαρυντικούς παράγοντες (φυτοφάρμακα, μόλυνση περιβάλλοντος). Ο καπνιστής παρέχει έτσι ένα άλλοθι στον εαυτό του που λέει «τόσα άλλα βλάπτουν την υγεία σου, γιατί να στερηθείς την απόλαυση;»

 - Οι δημογραφικές μεταβλητές. Η απόφαση για διακοπή του καπνίσματος μπορεί να είναι πιο εύκολη ή πιο δύσκολη ή και αδύνατη και σε σχέση με την ηλικία, ή το φύλο του ατόμου. Ένα ηλικιωμένο άτομο π.χ. που κάποιοι φίλοι του καπνιστές πάσχουν από ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας είναι πολύ πιο πιθανό να αισθανθεί ότι και εκείνο απειλείται απ’ ότι ένας έφηβος στην παρέα του που όλοι καπνίζουν και που αυτό είναι ένα στοιχείο για την «ένταξη» του σ’ αυτήν.

 - Οι κοινωνικοψυχολογικές μεταβλητές. Το αν ο καπνιστής δέχεται πίεση από το οικογενειακό και ευρύτερο περιβάλλον του, καθορίζει ως ένα βαθμό και την απόφασή του για διακοπή του καπνίσματος. Ακόμα και η κοινωνική του τάξη ή ομάδα μπορεί να είναι ένας παράγοντας που επηρεάζει. Για ένα άτομο π.χ. που ανήκει σε μια κοινωνική ομάδα όπου το κάπνισμα είναι μια συμπεριφορά που την «χαρακτηρίζει» θα είναι πιθανόν πολύ δυσκολότερη μια απόφαση παύσης του.

 - Τα διάφορα μηνύματα που έχουμε ή που δεν έχουμε και μας παρακινούν ή όχι να διακόψουμε το κάπνισμα (συμβουλές από άλλους, άρθρα σε περιοδικά, εκστρατείες ενημέρωσης από τα ΜΜΕ)

 

Η προσπάθεια διακοπής και τα στάδιά της

 

Αυτά τα στάδια, όπως προτάθηκαν από αμερικανούς ερευνητές το 1992, είναι τέσσερα: του προσυλλογισμού, του συλλογισμού, της προετοιμασίας και της δράσης.

Στο πρώτο στάδιο (προσυλλογισμού) ο καπνιστής δεν έχει άμεση πρόθεση να διακόψει σε σύντομο χρονικό ορίζοντα (π.χ μέσα σε δύο, τρεις μήνες) αλλά το σχεδιάζει, το «σκέφτεται». Στο στάδιο αυτό το άτομο δεν βλέπει το πρόβλημα ακόμη. Δεν αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να προκύψει σοβαρό πρόβλημα στην υγεία του αν συνεχίσει τη συνήθειά του. Παραβλέπει ουσιαστικά την πιθανότητα αυτή. Αυτό μπορεί να οφείλεται και στην έλλειψη πληροφόρησης ή στην ελλιπή πληροφόρησή του σχετικά με τις επιπτώσεις του καπνίσματος.

Στο στάδιο αυτό ο καπνιστής μπορεί να κάνει και κάποιες δειλές απόπειρες για διακοπή ιδίως κάτω από την πίεση του οικογενειακού του περιβάλλοντος. Όταν όμως αυτή η πίεση σταματήσει, τότε επανέρχεται στη αγαπημένη γι αυτόν συνήθεια.

Στο δεύτερο στάδιο (συλλογισμού) ο καπνιστής συνειδητοποιεί ότι από το κάπνισμα απειλείται η υγεία του, σκέπτεται την ανθυγιεινή του συμπεριφορά και αρχίζει να εξετάζει πιο σοβαρά την ανάγκη να την σταματήσει. Όμως δεν έχει κάνει κάποιο πλάνο δράσης ούτε έχει ακόμη αναλάβει τη δέσμευση να ενεργοποιηθεί. Σταθμίζει ακόμη τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα μιας απόφασης για διακοπή (όπως εκείνος φυσικά τα αντιλαμβάνεται)

Στο τρίτο στάδιο (προετοιμασίας) έχει την πρόθεση να δράσει στο άμεσο χρονικό διάστημα, πχ. μέσα σε έναν μήνα. Πραγματοποιεί μικρές αλλαγές στην καπνιστική του συμπεριφορά, όπως ελάττωση των τσιγάρων της ημέρας ή καθυστέρηση του πρώτου πρωινού τσιγάρου. Προσπαθεί να πληροφορηθεί περισσότερο είτε μέσα από άρθρα, βιβλία είτε ακόμα και μέσα από συζήτηση με έναν γιατρό. Όμως δεν έχει ακόμα φτάσει στο σημείο για αποτελεσματικά μέτρα. Άτομα που βρίσκονται σ’ αυτό το στάδιο θα μπορούσαν να επιλεγούν για συμμετοχή σε ενεργητικά (action oriented) προγράμματα διακοπής του καπνίσματος.

Στο τελευταίο στάδιο (δράσης) το άτομο τροποποιεί τη συμπεριφορά του. Στην προσπάθειά του αυτή επενδύει και χρόνο και ενέργεια. Προχωρεί σε φανερές αλλαγές. Διακόπτει το κάπνισμα και καταφέρνει να απέχει για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Αν οι προσπάθειές του πετύχουν, αυτό του δίνει μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην ικανότητά του να απαλλαγεί. Τον υπαρκτό κίνδυνο της υποτροπής προσπαθεί να τον ξεπεράσει με το να διαμορφώσει π.χ. έναν δικό του προσωπικό χώρο εκεί όπου ζει και εργάζεται ή ακόμα και να αλλάξει το πλαίσιο των προσωπικών του σχέσεων προκειμένου να αποφύγει προκλήσεις.

 

Αντί επιλόγου

 

Το ότι το κάπνισμα είναι μια βλαβερή συνήθεια ικανή να βλάψει ανεπανόρθωτα την υγεία μας είναι ένα επιστημονικό δεδομένο που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση. Και αν ακόμα δεχόμασταν ότι είναι και άλλοι πολλοί επιβαρυντικοί παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία μας σήμερα, ιδίως στο τμήμα του πληθυσμού που ζει στις δυτικές μεγαλουπόλεις, όπως το στρες, η μόλυνση του περιβάλλοντος, η κακή διατροφή κλπ, το κάπνισμα διατηρεί αυτόνομα τον καταστροφικό του ρόλο και προστίθεται βέβαια σωρευτικά στους άλλους παράγοντες που αναφέρθηκαν.

Αν αυτή η απλή παραδοχή γίνει κτήμα όλων όσων καπνίζουν και αν μπορέσουν, μέσα από την προσωπική τους προσπάθεια και συνειδητοποίηση αλλά και με τη στήριξη του περιβάλλοντός τους να απαλλαγούν από αυτή τη βλαβερή έξη, θα έχουν κερδίσει μια πολύ σημαντική μάχη μέσα στις τόσες άλλες.

 

 



 
Powered by © e4U e4u.gr 1997-2008